Từ phòng lab mô phỏng hàn ảo đến trợ giảng ảo chấm bài 24/7, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình cách dạy và học tại các trường nghề. Giáo viên và sinh viên phải thay đổi những gì để không bị bỏ lại?
AI không còn là chuyện của tương lai
Tại Việt Nam, Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành Thông tư 49/2026/TT-BGDĐT có hiệu lực từ 15/8/2026 quy định việc ứng dụng công nghệ, trong đó có AI, dữ liệu lớn và thực tế ảo vào giảng dạy, kiểm tra và đánh giá trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp.
Theo khảo sát 82 doanh nghiệp công nghệ tại TP.HCM, giai đoạn 2026–2030 thành phố này cần khoảng 11.000 nhân lực AI, tăng lên 18.000 trong giai đoạn 2031–2035, trong đó trình độ cao đẳng và trung cấp chiếm 15%. Báo cáo thường niên AI Việt Nam 2025 của Viện Công nghệ thông tin (Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng chỉ ra 44/100 doanh nghiệp được khảo sát xem việc thiếu nhân lực AI chất lượng cao là rào cản lớn nhất cho quá trình chuyển đổi số của họ. Nhu cầu nhân lực AI tại các doanh nghiệp được khảo sát tăng 10–25% mỗi năm trong giai đoạn 2023–2025.
Ba mảng ứng dụng đã có kết quả thực tế
Cá nhân hóa lộ trình học. Trong bối cảnh sĩ số lớp học vẫn còn cao, nhiều cơ sở giáo dục xem AI là giải pháp khả thi để dạy học cá nhân hóa, thay vì áp dụng chương trình đồng loạt cho mọi học viên bất kể năng lực và tốc độ tiếp thu khác nhau.
Mô phỏng nghề bằng VR/AR. Những nghề đòi hỏi thiết bị đắt đỏ hoặc có rủi ro cao như hàn, điều khiển máy CNC, sửa chữa điện, lắp ráp cơ điện tử, vận hành robot đang được số hóa dưới dạng mô phỏng thông minh, giúp người học luyện tập nhiều lần trong môi trường an toàn và tiết kiệm chi phí so với thực hành trên thiết bị thật.
Đào tạo thực chiến gắn với AI trong chương trình chính quy.
Chương trình công nghệ thông tin thế hệ mới tại một trường cao đẳng tại TP.HCM đã nâng thời lượng thực hành lên tới 74%, đồng thời tích hợp các học phần về AI tạo sinh và mô hình ngôn ngữ lớn, với mục tiêu sinh viên ra trường không chỉ biết viết mã mà còn biết sử dụng AI để hỗ trợ công việc.
Trong khi đó, khóa sinh viên ngành AI đầu tiên của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM) tốt nghiệp cuối năm 2025 với 30 sinh viên, trong đó 3 kỹ sư loại xuất sắc và 21 loại giỏi đều đã có việc làm tại doanh nghiệp công nghệ trước hoặc ngay sau khi ra trường.
Khoảng cách lớn giữa các cơ sở giáo dục nghề nghiệp
Theo các chuyên gia, hiện chỉ khoảng 30% cơ sở giáo dục nghề nghiệp có phòng lab đạt chuẩn số, trong khi thiết bị mô phỏng VR/AR và Digital Twin dù hiệu quả vẫn còn quá đắt đỏ với phần lớn mức chi trả của các trường. Báo cáo AI Việt Nam 2025 cũng cho biết 51% cơ sở đào tạo gặp trở ngại vì dữ liệu huấn luyện không đủ chất lượng và 30% đơn vị lo ngại về hành lang pháp lý chưa rõ ràng.
Một vấn đề khác được các chuyên gia nhấn mạnh: năng lực số của giáo viên về AI còn hạn chế. Nhiều chương trình đào tạo lại hiện nay mới dừng ở mức dạy cách sử dụng công cụ số, chứ chưa đi sâu vào việc tích hợp AI vào thiết kế bài giảng và phương pháp sư phạm.
Ở góc nhìn thị trường lao động rộng hơn, các phân tích xu hướng nghề nghiệp 2025–2030 cho thấy công việc mang tính lặp lại, thủ tục như nhập liệu, giao dịch viên, lễ tân, tổng đài viên cấp 1 đang bị thu hẹp mạnh do AI và tự động hóa. Ngược lại, những công việc cần tư duy chiến lược, sáng tạo, cảm xúc và kỹ năng thực hành chuyên sâu được nhận định sẽ tiếp tục phát triển. Đây chính là lý do vì sao đào tạo nghề không thể chỉ dạy “thao tác”, mà phải dạy cả năng lực thích ứng.
Giáo viên- người học cần phải làm gì?
Từ thực tế nêu trên, vai trò của người dạy nghề đang dịch chuyển rõ rệt, từ người truyền đạt kiến thức đơn tuyến sang người thiết kế trải nghiệm học tập và hướng dẫn sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Giáo viên cần chủ động học lại kỹ năng số, không chỉ ở mức “biết dùng công cụ” mà phải hiểu cách tích hợp AI vào thiết kế bài giảng, xây dựng lộ trình học cá nhân hóa cho từng nhóm học viên. Giáo viên từng bước chuyển vai trò từ giảng dạy lý thuyết sang hướng dẫn thực hành và phản biện. Khi AI đảm nhận việc chấm bài, giải đáp câu hỏi lặp lại, giáo viên có thêm thời gian để tập trung vào những việc máy chưa làm tốt: truyền cảm hứng, giải quyết tình huống phức tạp, kèm kỹ năng mềm.
Cập nhật liên tục theo nhu cầu doanh nghiệp, chuyển từ tư duy “dạy những gì mình có” sang “dạy những gì thị trường cần”, bằng cách khai thác dữ liệu dự báo nhu cầu lao động mà AI có thể cung cấp. Làm chủ công cụ mô phỏng và đánh giá bằng AI để quan sát, chỉnh sửa thao tác của học viên theo thời gian thực, thay vì chỉ đánh giá kết quả cuối buổi học. Rèn cho học viên tư duy sử dụng AI có đạo đức và trách nhiệm, đúng với yêu cầu về liêm chính học thuật đã được quy định trong Thông tư 49.
Đối với người học, không phụ thuộc hoàn toàn vào AI, có thể hỗ trợ tra cứu, luyện tập mô phỏng, nhưng kỹ năng tay nghề thực tế, độ chính xác khi hàn, khi vận hành máy, khi xử lý tình huống ngoài kịch bản vẫn phải được rèn qua thực hành trực tiếp. Học cách dùng AI như một công cụ nghề nghiệp, tương tự cách một chương trình đào tạo công nghệ thông tin hiện nay đã đưa Generative AI và mô hình ngôn ngữ lớn vào học phần chính thức không phải để thay thế người học, mà để họ vận hành công cụ này thành thạo trong công việc thật.
Nhu cầu nhân lực kỹ năng cao được dự báo tăng nhanh trong giai đoạn 2025–2035, kéo theo áp lực phải liên tục nâng cấp bản thân thay vì dừng lại ở một bằng cấp, một kỹ năng cố định. Người học nên đầu tư vào những năng lực khó bị AI thay thế như giải quyết vấn đề phức tạp, sáng tạo, giao tiếp, làm việc nhóm, xử lý tình huống thực tế đa biến. Đây là những năng lực mà các phân tích thị trường lao động đều nhận định sẽ tiếp tục “được giá” trong 5–10 năm tới.
AI đang chứng minh khả năng nâng cao chất lượng đào tạo nghề, từ việc cá nhân hóa việc học, mô phỏng an toàn, dự báo chính xác nhu cầu thị trường. Nhưng hạ tầng còn thiếu, dữ liệu chưa chuẩn hóa và năng lực số của giáo viên còn hạn chế cho thấy đây là một cuộc chuyển đổi cần thời gian và đầu tư bài bản, không thể chỉ trông chờ vào công nghệ. Công nghệ dẫn đường và con người quyết định tốc độ. Với giáo viên, đó là bài toán học lại để dạy khác đi. Với người học nghề, đó là bài toán không ngừng nâng cấp kỹ năng để không bị thay thế bởi chính công cụ mình đang sử dụng.
Lương Trung Kiên
